អង្គ​ការ​ Freedom House៖ ចលនា​ប្រជាជន​ប្រើ​វិធី​បាតុកម្ម​អហិង្សា​គឺ​ជា​កត្តា​ចំបង​បំផុត​ជំរុញ​ប្រទេសទៅ​កាន់​​ប្រជាធិបតេយ្យ​​

 How Freedom is Won.page53

៙បាតុកម្ម​អហិង្សា​ជោគ​ជ័យ! ជា​រឿង​មួយ​ចម្លែកហើយ​ពុំ​គួរ​ឱយ​ជឿ​មែន​ទេ​ ដែលថា​ បាតុកម្ម​អហិង្សា​អាច​យកឈ្នះ​របប​ផ្តាច់​ការ​បាន​? ថ្មីៗនេះ​ អត្រា​កើត​ឡើង​នៃ​​ចលនាប្រជាជន​​អហិង្សា​មាន​កំណើន​ឱយ​គួរ​ភ្ញាក់​ផ្អើល​និង​ដណ្តើម​បាន​​ជ័យ​ជំនះ​​​ផ្តួល​​រំលំ​របប​ផ្តាច់​ការ​ជា​ច្រើន​លើ​ពិភព​លោក​។ នៅ​​ឆ្នាំ​២០០៥ អង្គការ​ Freedom House បាន​ចេញ​របាយការណ៍​មួយ​​អំពី​ការ​ផ្លាស់​ប្តូរ​​ពី​​របប​ផ្តាច់​ការ​ទៅ​កាន់​របប​ប្រជាធិបតេយ្យនៅ​ក្នុង​ចំណោម​ ៦៧ប្រទេស​ដែល​​កាន់​របប​ផ្តាច់​ការដែល​​បាន​ដួល​រំលំ​តាំង​ពី​ឆ្នាំ​១៩៧២ មក​ មាន​ចំណង​ជើង​ថា​ «របៀប​ដែល​សេរី​ភាព​បាន​មក: ពី​ការតស៊ូ​របស់​ប្រជាជន​ស៊ីវិល​ទៅ​កាន់​របប​ប្រជាធិបតេយ្យរយៈ​ពេល​វែង​»How Freedom is Won (អាច​ទាញ​យក​បាន​)។​​ ការ​សិក្សានោះ​បាន​រក​ឃើញ​ថា​ ​​វិធីដែល​ប្រើ​ដើម្បី​​ផ្លាស់​ប្តូរ​របប​ផ្តាច់​ការ​និង​កម្លាំង​ដែល​ជំរុញ​ឱយ​មាន​ការ​ផ្លាស់​ប្តូរ​នោះ គឺ​​ជា​កត្តា​​គន្លឹះ​​កំណត់​ពី​ភាព​ជោគ​ជ័យ​និង​បរាជ័យ​នៃ​កំណែ​ទំរង់​ទៅ​រក​របប​ប្រជាធិបតេយ្យ​។ ការ​ផ្លាស់​ប្តូរ​​ដែល​កើត​មាន​ដោយ​សារ​ការ​រួប​រួម​កម្លាំង​របស់​ប្រជាជន​ស៊ីវិល​ នាំ​ទៅ​លទ្ធផល​ប្រសើរ​ជាង​ក្នុង​ការ​ទទួល​បាន​​​សេរីភាព​ លើស​ពី​​ការ​ផ្លាស់​ប្តូរ​ពី​លើ​ចុះ​ក្រោម (Top-down transition) ​​ដែល​ធ្វើ​ឡើង​ដោយពួក​វរជន​​ (ក្រុម​អ្នក​ដឹក​នាំ​)។ ​ក្នុង​ចំណោម​ ​៦៧​នៃ​ការ​ផ្លាស់ប្តូរ​របបផ្តាច់​ការ​ទៅ​ប្រជាធិបតេយ្យ​ មាន​ ៥០​ករណី​ហើយ​ដែល​​​​ប្រទេស​កាន់​របប​ផ្តាច់​ការ​​បាន​ដួល​រំលំ​ដោយ​សារ​ឥទ្ធិពល​ខ្លាំងនៃ​ការ​តវ៉ា​ដោយ​អហិង្សា​ពី​ប្រជាជន​ស៊ីវិល​ ​គិត​ជា​ភាគរយ​គឺ​ ៧០ភាគរយ​។ ការ​ឈ្នះនេះ​ពុំ​មែនជា​​រឿង​ចៃដន់​នោះ​ទេ​! បាតុកម្ម​អហិង្សា​មាន​ភាព​សម​ហេតុ​ផល​គ្រប់​គ្រាន់ ទោះ​ស្រប​ពេល​នោះ​គេ​នៅ​តែ​ជឿ​ថាកុប​កម្ម​ហិង្សា​មាន​ប្រសិទ្ធ​ភាព​ជាង​ក៏​ដោយ​។​​ ​ដើម្បី​បញ្ជាក់​ថា​ បាតុកម្ម​អហិង្សា​មាន​ប្រសិទ្ធភាព​នោះ​ ការ​បង្ហាញ​ភស្តុតាង​និង​បក​ស្រាយ​ពី​ការ​តវ៉ា​ដោយ​អហិង្សា​មួយ​មុខ​គឺ​ពុំ​គ្រប់​គ្រាន់​ឡើយ​ យើង​ត្រូវ​ពន្យល់​អំពី​បរាជ័យ​និង​ផល​វិបាក​របស់​កុប​កម្ម​ហិង្សា​ផង​ដែរ ​ទើប​សេចក្តី​ដែល​លើក​មកនោះ​​មាំ​ទាំ​បាន​។ ការ​យល់​ឱយ​បាន​ច្បាស់​អំពី​អំនាច​មូលដ្ឋាន​គ្រឹះ​របស់​រដ្ឋ ហើយនិង​​របប​ផ្តាច់​ការដែល​កាប់​កាន់​រដ្ឋ​​ រិត​តែ​មិនអាច​ខ្វះ​​បាន​។

ទោះ​បី​អ្នក​គិត​ដូច​ម្តេច​​ក៏​ដោយ​ ​ ឬនរណា​ប្រាប់​អ្នកថា​ម៉េច​ក៏​ដោយ ​ «បាតុកម្ម​អហិង្សា​គឺជា​​មធ្យោបាយដ៏​មាន​ប្រសិទ្ធ​ភាពជាង​គេ​​​តែ​មួយគត់​មក​ទល់​ឥលូវ​នៅ​ក្នុង​ប្រវត្តិសាស្ត្រ​​រយៈ​ពេល​ ១០០ឆ្នាំ​ចុង​ក្រោយ​នេះ​ ដែល​អាច​​ផ្តួល​រំលំ​របប​ផ្តាច់​ការបាន​ ​ហើយ​បង្ក​លក្ខណៈ​ងាយ​ស្រួល​ក្នុង​ការ​ទទួល​បានរបប​​ប្រជាធិតេយ្យជំនួស​វិញ ផ្ទុយ​ពីកុប​កម្ម​ហិង្សា​​​ដែល​បង្ក​ការ​ខូច​ខាតយ៉ាង​ដំណំ​ ហើយនាំ​ប្រទេស​​ទៅ​រក​​សង្រ្គាម​ស៊ីវិល​និងបើក​ចំហំ​ឱកាស​ឱយ​​ជន​ផ្តាច់​ការ​ថ្មីឆក់​មក​កា​ន់​អំនាចទៀត។​​​​»

How Freedom is Won.page25 How Freedom is Won.page24

ការ​ស្ថាបនា​មូល​ដ្ឋាន​គ្រឹះ​សំរាប់​ប្រជាធិបតេយ្យ​រយៈ​ពេល​វែង​​

សេរី​ភាព​ពុំដែលអ្នក​ជិះ​ជាន់​គេ​​ប្រគល្ភឱយ​​​ដោយ​ស្មគ្រ​ចិត្ត​​​​​នោះទេ​​ តែ​ត្រូវ​បាន​ទាម​ទារ​ដោយ​អ្នក​ត្រូវ​គេជិះ​ជាន់​។

— ម៉ារទីន​ លូធើរ​ ឃីង

ប្រជាធិបតេយ្យ​ពុំ​មែន​កើត​ឡើង​ដោយ​ឯក​ឯង​នោះ​ទេ!​ បើប្រជាពលរដ្ឋ​មិន​​ទាម​ទារ​ គ្មាន​អ្នក​នយោបាយ​ណា​ផ្តល់​សេរីភាព​ ការ​ចូល​រួម​និង​សិទ្ធិ​អំនាច​ក្នុង​ការ​សំរេច​ចិត្តឱយ​​នោះ​ទេ​​​។​ ​បើ​ពាក្យ​ «ប្រជាធិបតេយ្យ​» មាន​ន័យ​ថា​កាន់​អំនាច​ដោយ​ប្រជាជន​មែន​ នោះ​ប្រជាធិបតេយ្យ​មិន​អាច​រួច​ទេ​ បើ​ប្រជាជន​មិន​ធ្វើ​ដោយ​ខ្លួន​ឯង​។ ​ការ​ប្រើ​វិធី​អហិង្សាផ្លាស់​ប្តូរ​របប​ដឹក​នាំ​ កែ​ប្រែ​សង្គមនិង​​នយោបាយ​គ្រាន់​តែ​ជះ​ឥទ្ធិពល​វិជ្ជមាន​និង​បង្ក​លក្ខណៈ​ងាយ​ស្រួយ​ដល់​ស្ថាប័នទាំង​ឡាយ​​ឱយ​ដើរ​ទៅ​រក​ប្រជាធិបតេយ្យ​ប៉ុណ្ណោះ​ ពុំ​មែន​​ចលនា​ប្រជាជន​​បង្កើត​បាន​របប​ប្រជាធិបតេយ្យ​មួយ​ដោយ​ស្វ័យ​ប្រវត្តិ​ បន្ទាប់​ពីផ្តួល​រំលំរបប​ផ្តាច់​ការ​​ឡើយ​។ យើង​បាន​​បង្ហាញ​ពី​ការ​​សិក្សារបស់​លោក​ស្រី​ ឆេណូវេថ​ រួច​​ហើយ​​ថា​ ខុស​ពី​កុប​កម្ម​ប្រដាប់​អាវុធដែល​​នាំ​ប្រទេស​ទៅ​រក​របប​ផ្តាច់​ការ​ថ្មីក្រោយ​ពេល​​ជោគ​ជ័យ​ វិធី​អហិង្សា​ដែល​ចលនា​ប្រជាជន​ប្រើ​ប្រាស់​ដើម្បី​ផ្លាស់​ប្តូរ​របប​ដឹក​នាំ​ចាស់​ ធ្វើ​ឱយ​របប​ដឹក​នាំ​ថ្មី​ក្រោយ​មកទៀត​ គិត​គូរ​ពី​តំរូវ​ការ​របស់​ប្រជាជន​និង​មិន​ហ៊ាន​​ធ្វើ​អ្វី​ផ្តេស​ផ្តាស ត្បិត​​ខ្លាច​ប្រជាជន​ធ្វើ​បាតុកម្ម​ប្រឆាំង​នឹង​ខ្លួន​ដែរ​។ លោក​ ជីន​ សាប​ ថ្លែង​អះ​អាង​ថា «ឥទ្ធិពល​នៃ​ការ​តស៊ូ​ដោយ​អហិង្សា​ពុំ​មែន​ត្រឹម​តែ​បន្ថយ​កម្លាំងរបស់​ជន​ផ្តាច់​ការ​​និង​ទាញ​ពួក​គេ​ចេញ​​ពី​អំនាច​នោះ​ទេ​ តែ​ក៏​បង្កើន​អំនាច​ប្រជាជន​ដែលត្រូវ​​គេ​ជិះ​ជាន់​ផង​ដែរ​។» ​លើស​ពី​នេះ​ ​សូម្បី​តែ​កង​សន្តិ​សុខ​ក៏គេ​​លែង​អនុញ្ញាត​ឱយ​កាន់​អាវុធ​ពេល​ប្រឈម​នឹង​បាតុកម្មអហិង្សា​​របស់​ប្រជាជន​​​ដែរ។ ប៉ុន្តែ​ លទ្ធផល​នៃ​ចលនា​ប្រជាជន​ទាំង​នេះ​ មិន​មែន​ធ្វើ​ឱយ​ប្រទេស​នោះ​ក្លាយ​ជា​រដ្ឋ​សន្តិវិធី​និយមនោះ​ទេ​ គឺ​ថា​រដ្ឋ​នៅ​តែមាន​អំនាច​ស្រប​ច្បាប់​​ប្រើ​ហិង្សា​រក្សា​សណ្តាប់​ធ្នាប់​និង​ការ​ពារ​សន្តិ​សុខ​ជាតិ​ ហើយ​​រដ្ឋាភិបាល​ថ្មី ​ក្នុង​ករណី​ខុស​ប្រក្រតី​ណា​មួយ ​អាចនឹង​​យកហិង្សា​​ដោះ​ស្រាយ​បញ្ហា​បាតុកម្ម​របស់​ប្រជាជន​ដដែល​ៗ​។​ ដូច្នេះ​ហើយ​ ពេល​ដែល​ចលនា​ប្រជាជនអាច​ផ្លាស់​ប្តូរស្វាមីភក្តិ​របស់​កង​កម្លាំងរក្សា​សន្តិសុខនិង​​​​ដណ្តើម​បាន​​ស្ថាប័ន​សំខាន់​ៗ​នា​នា​​ពី​របប​ផ្តាច់​ការ​​​ ​នោះ​គេ​អាច​ប្រាកដ​បាន​ភាគ​ច្រើន​អំពី​ការ​ដួល​រលំ​នៃ​របប​ផ្តាច់​ការ​ហើយ។ មើល​ឃើញ​ដូច្នេះ​​​​ ចលនា​​ត្រូវ​បង្កើត​ស្ថាប័នអំនាច​ស្មើ​បណ្តោះ​អាសន្ត​​ ឯករាជ្យ​ពី​គណបក្ស​នយោបាយ​ មាន​រៀប​ចំប្រព័ន្ធ​បែប​ប្រជាធិបតេយ្យ ជា​បណ្តើរ​ៗ ឱយ​បាន​​គ្រប់​ស្ថាប័នដែល​របប​ផ្តាច់​ការ​បោះ​បង់​ចោល​​​ ពិសេស​គឺ​ស្ថាប័ន​យោធា​ដែល​​នឹង​ក្លាយ​​ជា​ឧបករណ៍​របស់សមាជិក​សេស​សល់​ពី​របប​ចាស់ដែល​ទំនងជា​​អាច​មាន​គំនិត​ប៉ុន​ប៉ង​​ធ្វើ​រដ្ឋ​ប្រហារ​ ឬ​​បក្ស​នយោបាយ​ថ្មី​ណា​មួយ​ដែល​ចង់​ប្រមូល​ផ្តុំ​អំនាច​ធ្វើជន​ផ្តាច់​ការ​ថ្មី​។​​ គួរ​កុំច្រលំ​ថា​ ចលនា​ប្រជាជន​ធ្វើ​ឡើង​ដើម្បី​បន្តុប​បក្ស​នយោបាយ​ថ្មី​ណា​មួយ​ ឬ​ចលនា​ប្រជាជន​ជា​ឧបករណ៍​របស់​បក្ស​ណា​មួយឱយ​សោះ​​។ សូម​រំពឹងឡើង​វិញ​ ​មេ​ដឹក​នាំ​ចលនា​​ប្រជាជន​ដាច់​ខាត​មិន​ត្រូវ​អនុញ្ញាត​ឱយ​​​មាន​អ្នក​នយោបាយ​ណា​មួយមាន​ឥទ្ធិពល​លើ​ចលនា​ឱយ​សោះ​ ព្រោះ​ពួក​គេក៏​អាច​ជា​អនាគត​ជន​ផ្តាច់​ការ​ថ្មី​នោះ​ដែរ​។ បន្ទាប់​ពី​របប​ផ្តាច់​ការ​ដួល​រលំ​ ការ​បោះ​ឆ្នោតថ្មី​ត្រូវ​តែ​ធ្វើ​ឡើង​ ដោយសុចរិត​ ​យុត្តិធម៌​ ស្មើ​ភាព ប្រើ​ប្រព័ន្ធ​ចំរុះ​ (ឯកត្តនាម​បូក​នឹង​សមាមាត្រ​) អ្នក​មូលដ្ឋាន​ត្រូវ​បោះ​ឆ្នោតតាំង​ពី​ថ្នាក់​តូច​រហូត​ដល់​ថ្នាក់​ធំ​ គឺ​ថា​សូម្បីតែ​​នាយក​សាលាឬ​សាកល​វិទ្យាធិការ​ម្នាក់​ក៏​ត្រូវបោះ​ឆ្នោត​ដោយ​ផ្ទាល់​ពី​សមាជិក​ដែរ​ ពុំ​មែន​បន្ត​ក្អែល​បក្ស​ចាត់​តាំងតាម​បែប​បទ​របប​ផ្តាច់​ការ​ទៀតនោះ​ទេ​។ បន្ទាប់​ពី​របប​​ផ្តាច់ការ​​ដួល​រលំ ដំណើរ​ប្រជាធិបតេយ្យនីយកម្ម​ (Democratization) មាន​ឧបសគ្គ​ពីរ​ គឺ​ ១. រដ្ឋប្រហារ​ និ ២. ការ​​ខ្វះ​យន្ត​ការ​ទប់​ស្កាត់​របប​ផ្តាច់​ការ​ថ្មី​ ឬ​ភាព​ទន់​ខ្សោយ​ខាង​ការ​អនុវត្ត​ច្បាប់​។

១. ការ​បង្ឃាំង​​រដ្ឋ​ប្រហារ

ក្រោយ​ពេល​ចលនា​​ជោគ​ជ័យ​​ ប្រជាជន​អាចសប្បាយ​ភ្លេច​ខ្លួន គិត​ថា​គ្មាន​មេ​ដឹក​នាំ​ផ្តាច់​ការ​ទៀត​ទេ​ គ្មាន​របប​ផ្តាច់​ការ​ទៀត​ទេ​ គ្មាន​អ្នក​មាន​អំនាច​ណា​មួយ​ហ៊ាន​យក​កង​ទាប់ ប៉ូលីស​ កង​សន្តិសុខ​ វាយ​ប្រហារ ប្រជាជន​ទៀត​ទេ​។ ផ្តួល​រំលំ​របប​ផ្តាច់​ការ​មួយ​ពុំ​មែន​មាន​ន័យ​ថា ​គ្មាន​របប​ផ្តាច់​ការ​​តទៅ​មុខ​​ទៀត​ឡើយ​ គឺ​ថា​អ្នក​នយោបាយ​ណា​ក៏​អាច​ក្លាយ​ជា​ជន​ផ្តាច់ការ​ដែរ​ ឱយ​តែ​ប្រជាជន​បណ្តែត​បណ្តោយ​ឱយ​ពួក​គេ​ធ្វើ​អ្វី​តាម​តែ​អំពើ​ចិត្ត​។ ការ​ធ្វេស​ប្រហែស​នេះ​អាច​បំផ្លាញ​សមិទ្ធ​ផលញើស​ឈាម​​របស់ប្រជាជន​ទាំងមូល​​ដែល​ប្រឹង​ប្រែង​​ទំរំា​ផ្តួលរបប​ផ្តាច់​ការចាក់​ឫស​ដុះ​ស្លែ​​បានសំរេច​​។ ​​​សូម​​ដាស់​ស្មារតី​បន្តិច​​ លោក ជីន​ សាប​ បាន​ព្រមាន​ថា​ «ការ​ដួល​រលំ​នៃ​របប​ដែល​ជិះ​ជាន់​ប្រជាជនមួយ​ សំរាប់​បុគ្គល​និង​ក្រុម​​មាន​អំនាច​មួយ​ចំនួន​ វា​គ្រាន់​តែ​ជា​ឱកាស​របស់ពួក​គេក្នុង​ការ​ឡើង​ទៅ​ធ្វើ​ជា​ម្ចាស់ថ្មី​ប៉ុណ្ណោះ​​។​​» របបដឹកនាំ​​ថ្មី​ណា​មួយ​ដែល​ឡើង​កាន់​អំនាច​​ដោយ​កម្លាំង​យោធា​ពុំ​មែន​ស្លូត ​គិត​ពី​ប្រជាជន​ខុស​ពី​របប​មុន​ ឬ​មានការ​​អត់​ធ្មត់​នឹង​អ្នក​ប្រឆាំង​នោះ​ទេ​ ពួក​គេ​នឹង​រិតតែ​សាហាវ​យង់​ឃ្នង​ ចរិត​រិត​តែ​ផ្តាច់​ការ​ រិត​ត្បិត​សេរី​ភាព​និង​របៀបរស់​នៅ​​​របស់​ប្រជាជនគ្រប់​យ៉ាង ​ ព្រោះ​ពួក​គេ​មាន​មេរៀន​ពី​របប​មុន​និង​ព្រួយ​ខ្លាច​នរណា​ម្នាក់​ឆក់​ដណ្តើម​អំនាច​ដែល​ទើប​តែ​វាយ​បាន​របស់​ពួក​គេ។​ ទោះ​បី​កាន់​តែ​ប្រើ​ប្រាស់​ហិង្សា​ រដ្ឋ​កាន់​តែ​ទន់​ខ្សោយ​ក៏​ដោយ សំរាប់​មនុស្ស​ដែល​បាន​អំនាច​ដោយ​ហិង្សា​ ពួក​គេមិន​ងាយ​នឹង​មាន​ថ្ងៃ​ជឿ​ថា ​ហិង្សា​គ្មាន​ប្រសិទ្ធ​ភាព​នោះ​ទេ​​ ពួក​គេ​នឹង​នៅ​តែ​ប្រើ​ហិង្សា​ដោះ​ស្រាយ​បញ្ហា​រហូត​ ជា​ពិសេស​ពេល​ដែល​ពួក​គេ​ទាល់​ច្រក​។ និយាយ​នេះ​ពុំ​មែន​មាន​ន័យថា​ ​រដ្ឋ​ប្រហារ​អាច​កើត​ឡើង​តែ​ក្នុង​បរិបទ​របប​ចាស់​ជិត​ដួល​រលំ​នោះ​ទេ​ គឺ​ថា ​រដ្ឋ​ប្រហារ​អាច​កើត​ឡើង​ទាំង​ក្នុង​កំលុង​ពេល​យុទ្ធនាការ​ប្រជាជន​កំពុង​ប្រព្រឹត្ត​ទៅ​​ ទាំង​ក្រោយ​ពេល​ក្រុមមាន​អំនាច​យោធា​​ណា​មួយ​ចាញ់​ឆ្នោត​និង​ក្រោយ​ពេល​របប​ផ្តាច់​ការ​បែក​ខ្ញែក​ដួល​រលំ។ល។ ​ពិសេស ​ក្រុម​អ្នក​ធ្វើ​រដ្ឋ​ប្រហារ​អាចនឹង​​ប្រកាស​កាលៃ​ខ្លួន​ឯង​ថា​ ទង្វើ​រដ្ឋ​ប្រហារ​របស់​ពួក​គេ​ស្របច្បាប់​​ ធ្វើ​តាម​ឆន្ទៈ​ប្រជាជន​ គេ​ជា​តំណាង​ចលនា​ប្រជាជន ពួក​គេ​ជា​អ្នក​ដឹក​នាំ​ធ្វើ​ឱយ​របប​ចាស់​ដួល​ តែ​តាម​ពិត​គឺ​ពួក​គេ​ចាំ​ស៊ី​ស្រាប់​ពីកម្លាំង​ពល​កម្ម​របស់​ប្រជាជន​ប៉ុណ្ណោះ​។ ​បើ​មាន​រដ្ឋ​ប្រហារ​​កើត​ឡើង​នៅ​ក្នុង​ដំណាក់​កាល​ណា​មួយ​នៃ​ចលនា​ លោក​ ជីន សាប​ បាន​ផ្តល់​ដំបូន្មានពីរ​ក្នុងការ​​ការ​ពារ​ទប់​ទល់​ប្រ​ឆាំង​នឹង​រដ្ឋ​ប្រហារ​​៖ ១. បដិសេធ​ភាព​ស្រប​ច្បាប់របស់​រដ្ឋ​ប្រហារ​ និង​ ២. រឹង​ទទឹង​​មិន​សហការ​នឹង​របប​ថ្មី​ដែល​កើត​ពី​រដ្ឋ​ប្រហារ​នោះ​។

បើ​កម្លាំង​យោធា​ពិត​ជា​​មាន​អានុ​ភាព​​និង​ប្រកប​ដោយ​អំនាច​មែន​ ហេតុ​អ្វី​ពួក​បះ​បោរ​ធ្វើ​រដ្ឋ​ប្រហារ​ទាំង​នោះ​នៅ​តែ​ព្យាយាម​ប្រកាស​ភាព​ស្រប​ច្បាប់​ ចង់​បាន​ការ​ទទួល​ស្គាល់​ពី​ប្រជាជន​ធ្វើ​អ្វី​ទៀត​? ព្រោះ​ភាព​ស្រប​ច្បាប់​គឺ​ជា​ការ​គាំទ្រ​ ការ​គាំទ្រយល់​ព្រម​របស់​ប្រជាជន ​ទើប​ជា​អំនាច​ពិត​ប្រាកដ​ដែល​របប​ដឹក​នាំ​ណា​ក៏​ត្រូវ​ការ​ជា​​​ចាំ​បាច់ដែរ​។​ការ​ទទួល​ស្គាល់​ពី​អ្នក​ដឹកនាំ​ចលនា​ប្រជាជន ​និង​ប្រជាជន​ស៊ីវិល​ទាំង​ឡាយ​អាច​ធ្វើ​ឱយ​ពួក​គេ​កាន់​អំនាច​បាន​ដោយ​សុខ​ស្រួល​ ប្រៀប​ដូច​បាន​ឆ្លង​កាត់​ការ​បោះ​ឆ្នោត​ត្រឹម​ត្រូវ​ដូច្នោះ​ដែរ​។ របប​ដឹក​នាំ​ថ្មី​ដែល​ជា​សមិទ្ធផល​នៃរដ្ឋ​ប្រហារក៏​ដូច​របប​ចាស់​ដែរ​ ត្រូវ​ការ​សសរ​ស្តម្ភ​​គាំទ្រ​ទាំង​ឡាយ​ពី​ប្រជាជន​ទាំង​មូល​ មាន​ដូច​ជា​អ្នក​រដ្ឋបាល​ការិយាធិបតេយ្យ​ ប៉ូលីស​ កង​សន្តិសុខ​ អ្នក​ជំនាញ​ ទី​ប្រឹក្សា​ តុលាការ និង​ប្រជាជនទាំង​មូល​​ដែល​ប្រើ​ប្រាស់​សេវាកម្មរដ្ឋ​។ល។​ ដែល​អ្នក​ទាំង​អស់​នេះ​ហើយ​ជា​អ្នក​ធ្វើ​ឱយ​ស្ថាប័ន​រដ្ឋ​ទាំង​ឡាយ​ដើរ​។ លុះ​ត្រា​តែ​មាន​អ្នក​ធ្វើ​តាម​​បញ្ជា​ ទើប​មាន​អ្នក​ចេញ​បញ្ជា​ បើ​ប្រជាជន​មិន​ទទួល​ស្គាល់​ថា​ ពួក​គេ​មាន​សិទ្ធិ​នយោបាយ​ស្រប​ច្បាប់​គ្រប់​គ្រង ​ត្រួត​ត្រា ​ដាក់​គោល​នយោបាយ​ដឹក​នាំ​រដ្ឋ​ទេ​ ពួក​គេ​នឹង​ចួប​គ្រោះ​ទុរ្ភឹក្សខាង​ផ្នែក​នយោបាយ​ពុំ​ខាន​ឡើយ​។ លោក​ អាល់​បឺត​ អាញ​ស្តាញ​ បាន​ដាស់​តឿន​ថា​ «ពិភព​លោក​ឋិតក្នុង​​​គ្រោះ​ថ្នាក់​ខ្លាំងមក​​ពី​មនុស្ស​ដែល​អត់​ទ្រាំ​និង​ជំរុញ​អំពើ​​អាក្រក់​​ជាង​មនុស្ស​ពិត​ប្រាកដ​ដែល​ប្រព្រឹត្ត​វា​។» បើ​ប្រជាជន​មិន​បញ្ចេញ​ប្រតិកម្ម​ណា​មួយ​ ធ្វើ​ដូច​គ្មាន​អ្វី​កើត​ឡើង​ពេល​មាន​រដ្ឋ​ប្រហារ​ ពុំ​មែន​មាន​ន័យថា​ ​​ពួក​គេ​មិន​ធ្វើ​អ្វី​សោះ​នោះ​ទេ​ ប៉ុន្តែ​គឺមាន​ន័យ​ថា​ ពួក​គេ​សហការ​ចូល​រួម​នឹង​​​​​របបថ្មី​ដែល​បាន​មក​ពី​រដ្ឋ​ប្រហារ​នោះ​។​ ពាក្យ «​មិន​ធ្វើអ្វី​​សោះ» ​របស់​ប្រជាជន​ មិន​មាន​ន័យ​ដូច​ទង្វើ​របស់​ពួក​គេ​ឡើយ គឺ​ថា​​ ​ពួក​គេ​នៅ​តែ​ចូល​ធ្វើ​​ការ​ បង់​ពន្ធ​ បំរើ​និង​ប្រើ​​សេវាកម្ម​រដ្ឋ​ទាំង​ឡាយ​ ធ្វើ​ឱយប្រព័ន្ធ​រដ្ឋ​ទាំង​មូលដើរ​​ ច្បាស់​ណាស់​គឺ​ជា​ការ​សហការ​នឹង​របប​ដឹកនាំដោយ​​ប្រកែក​មិន​បា​ន​។​ បើ​ពួក​គេ​មិន​ធ្វើ​ការហើយ​ដេក​នៅ​ផ្ទះនោះ​​គឺសម​នឹង​​ពាក្យ​ «មិន​ធ្វើអ្វី​សោះ​»​​មែន​។ ផ្ទុយ​ទៅ​វិញ​ ពួក​គេ​ចូល​រួម​បំពេញ​ដំណើរ​ការ​នា​នា​ឱយ​​​រដ្ឋ​ ហើយ​ប្រើ​ពាក្យ​ថា​ «មិន​ធ្វើ​អ្វី​សោះ​» គឺ​បង្ហាញ​ពី​ការ​មិន​យល់​ពី​បញ្ញតិ​ «កូដកម្ម»​ ឬ​ «វិធី​អហិង្សា​» តែ​ម្តង​។ ប្រជាជន​​ធ្វើ​បាតុកម្ម​អហិង្សា​ ទាំង​មិន​ដឹង​ថា​ ខ្លួន​ឯង​កំពុង​ប្រើ​វិធី​អហិង្សា​ និង​​មិន​ធ្វើ​បាតុកម្ម​អហិង្សា ​ទាំង​ខ្លួន​កំពុង​ប្រើ​វិធី​អហិង្សា​។ ដល់​ពេល​បរាជ័យ​ ពួក​គេ​និយាយ​ថា​បាតុកម្ម​អហិង្សា​គ្មាន​ប្រសិទ្ធភាព ប៉ុន្តែ​ពេល​ជោគ​ជ័យ​វិញ​ថា ​ពួក​គេ​បែរ​ថា​​មិន​មែន​មក​ពី​បាតុកម្ម​អហិង្សា​​ទេ​​​ ដូច្នេះ​ហើយ ​ទើប​អ្នក​សិក្សា​ត្រូវ​ប្រុង​ប្រយត្ន​នឹងការ​ប្រើ​ប្រាស់​​ភាសា​របស់​ប្រជាជន​​។ របប​ដែល​កើត​ចេញ​ពី​រដ្ឋ​ប្រហារយោធា​គឺ​ជា​​​របប​ផ្តាច់​ការ​យ៉ាង​ប្រាកដ​ ព្រោះ​ពួក​គេ​បាន​អំនាច​ដោយ​ហិង្សា​ជា​ជាង​សន្លឹក​​​ឆ្នោត​ ហើយ​របប​បែប​នេះ​​គ្មាន​ថ្ងៃ​ដឹក​តាម​របៀប​ប្រជាធិបតេយ្យ​ដាច់​ខាត​។ លោក​ស្រី​ អ៊ុង​ សាន​ ស៊ូ​ជី បាន​អះ​អាងដូច្នេះ​​ «ដំណើរ​ការ​​តាម​លទ្ធិ​ប្រជាធិបតេយ្យ​បើក​ឱយ​មាន​បំរែ​បំរួល​នយោបាយ​និង​សង្គម​ដោយ​គ្មាន​អំពើ​ហិង្សា​។»​ ហេតុ​នេះ​ អ្នក​ប្រើ​ហិង្សា​ដើម្បី​បាន​អំនាច​គឺ​ជា​អ្នក​បំពាន​គោល​ការណ៍​ប្រជាធិបតេយ្យ​តែ​ម្តង​។ ប្រជាជន​ត្រូវ​តែ​ប្រមូល​ផ្តុំ​គ្នា​ប្រឆាំង​ជា​បន្ទាន់​ បដិសេធ​ភាព​ស្រប​ច្បាប់​របស់​របបថ្មី​​ដែល​បាន​មក​ពី​រដ្ឋ​ប្រហារ​នោះ​ និង​ប្រើ​វិធី​មិន​សហការ​រឹង​ទទឹង​មិន​ចូល​បំរើ​ការ​ងារ​រដ្ឋ​ទាំង​ឡាយ​ធ្វើ​ឱយ​ពួក​គេ​គ្មានសសរ​ស្តម្ភ​គាំទ្រទ្រទ្រង់​​ មិន​អាច​ដឹក​នាំ​រដ្ឋ​បាន​។​ ដូចការ​រំពឹង​ទុក​នៅ​ក្នុង​របប​មុន​​ដែរ​ ពួ​ក​បះ​បោរ​ទាំង​នោះ​​នឹង​ប្រើ​វិធី​ហិង្សា​បង្ខំ​ប្រជាជន​ឱយ​សហការ​ដូច​គ្នា​ ប្រជាជន​ក៏​ត្រូវ​ប្រើ​វិធី​អហិង្សា​ដែល​ធ្លាប់​ប្រើ​ផ្តួល​របប​មុន​ម្តង​​ហើយ​នោះ​ ដើម្បី​ផ្តួល​គូ​ប្រកួត​ថ្មីនេះ​​នៅ​ទឹក​ទី​មួយ​តែ​ម្តងដែរ​​។ ដូច​យើង​លើក​ឡើង​ពី​ទ្រឹស្តី​របស់​លោក​ រ៉ូបឺត​ ផាត់​នេម​ រួច​​ហើយ​ បាតុកម្ម​អហិង្សា​ជា​ទំរង់​មួយ​នៃ​មូលធន​សង្គម​ (បណ្តាញ​អន្តរកម្ម​) ដែល​ប្រើ​​កាន់​តែ​ច្រើន​ កំរិត​ប្រជាធិបតេយ្យ​កាន់​តែ​កើន​ឡើង​ ផ្ទុយពី​អំពើ​ហិង្សា​ដែល​ប្រើ​កាន់​តែ​ច្រើន​ ប្រជាធិបតេយ្យ​កាន់​តែ​ស្រុត​ថម​ថយ​។ ដោយ​ហិង្សាមិនត្រឹម​តែ​សង្គ្រោះ​ប្រជាធិបតេយ្យ​ពុំ​បាន​ទេ​ ថែម​ទាំង​​​មាន​ផល​អាក្រក់​ចំពោះការ​អនុវត្ត​លទ្ធិ​ប្រជាធិបតេយ្យទៀត​​​ ដូច្នេះ​ វា​ពិតជា​គួរ​ឱយ​សង្ស័យ​ណាស់​អំពី​សិទ្ធិ​ស្រប​ច្បាប់​របស់​រដ្ឋ​ក្នុង​ការ​ប្រើ​យោធា​រក្សា​សណ្តាប់​ធ្នាប់​និង​ការ​ពារ​សន្តិសុខ​ជាតិ​ថា​តើ​ហេតុ​អ្វី​ប្រជាជន​ត្រូវ​ផ្តល់​សិទ្ធិ​នេះ​ឱយ​រដ្ឋ​។ បើ​គ្មាន​យោធា​ ក៏​គ្មាន​សង្គ្រាម​ គ្មាន​ការ​ឈ្លាន​ពាន​ពី​បរទេសលើ​ប្រទេស​ទន់​ខ្សោយ​ ​និង​របប​ផ្តាច់​ការ​ដែរ​ ដែល​របស់​ទាំង​បីនេះ​ហើយ​បំផ្លាញ​មនុស្ស​ជាតិ​អស់​ជា​ច្រើន​សតវត្សរ​​ ប្រជាជន​ជា​អ្នក​រង​គ្រោះ​ អ្នក​មានអំនាច​ជា​អ្នក​ទទួល​ផល​។ លោក​ ជីន​ សាប​ ក្រើន​រំឭក​ថា​ «ប្រទេស​ដែល​ទើប​តែ​រំដោះ​ខ្លួន​រួច​អាច​ចួប​ប្រទះ​​នូវ​ការ​គំរាម​កំហែង​ពី​បរទេស​ ដែលប្រទេស​នោះ​​ត្រូវ​ការសមត្ថភាព​ការ​ពារ​ជាតិ​​។ បរទេស​នឹងមាន​បំណង​​គំរាម​កំហែង​ប្រទេស​នោះ​ ដើម្បី​ត្រួត​ត្រា​សេដ្ឋកិច្ច​ នយោបាយ​ យោធា​របស់​ប្រទេស​នោះ​។ […] ដោយ​ប្រគល្ភ​​សមត្ថភាព​តវ៉ាដោយ​ផ្ទាល់​ទៅ​ឱយ​ប្រជាពលរដ្ឋ​​ប្រទេស​ដែល​ទើបបាន​​សេរីភាព​ថ្មី​ៗគួរចៀស​វាង​ពី​តំរូវ​ការស្ថាបនា​សមត្ថភាព​យោធា​រឹង​មាំ​​ ដែលតំរូវ​​ការ​យោធានេះឯង​គំរាម​កំហែង​ដល់ប្រជាធិបតេយ្យ​ [ក្នុង​ប្រទេស​ជា​ជាង​ការ​ពារ​ការ​ឈ្លាន​ពាន​របស់​បរទេស​] និង​ត្រូវ​ការ​ចំណាយធន​ធាន​សេដ្ឋកិច្ច​​យ៉ាង​ច្រើន​សម្បើម​ ដែលគេ​អាច​យក​ទៅ​ប្រើ​ក្នុង​គោល​បំណង​ផ្សេង​ទៀត​។» ក្នុង​ករណី​ប្រទេស​ទើប​តែ​បាន​​ផ្តួល​រំលំ​របប​ផ្តាច់​ការបាន​សំរេច​​ លោក ជីន សាប​ ហាម​មិន​ឱយ​ពង្រឹង​វិស័យ​យោធា​ទេ​ ព្រោះ​វា​អាច​ក្លាយ​ជា​ឧបករណ៍​របស់​អ្នក​នយោបាយ​ក្នុង​ស្រុក​ណា​មួយ​យក​លេស​សន្តិ​សុខ​​ជាតិ រួច​ប្រើ​កម្លាំង​យោធា​មក​កសាង​ខ្លួន​ធ្វើ​ជា​ជន​ផ្តាច់​ការ​ថ្មី​។ បើ​កំលុង​ពេល​​ប្រទេស​ធ្វើ​ប្រជាធិបតេយ្យ​នីយកម្ម​ មាន​សង្គ្រាម​ជា​មួយ​នឹង​បរទេសមិន​ថា​បរទេស​ឈ្លាន​ពាន​ឬ​ប្រទេសនោះ​​ឈ្លាន​ពាន​គេ​វិញ​នោះទេ​ ​រដ្ឋាភិបាល​អាច​យក​លេស​នេះ​កសាង​អំនាច​យោធា​ផ្ទាល់​ខ្លួន​ធ្វើ​ជន​ផ្តាច់​ថ្មី​ ក្រោម​រូប​ភាព​ការ​ពារ​ជាតិ​ឬ​សង​សឹក​នឹង​បរទេស​ក៏​អាច​ថា​បាន​។ ដើម្បី​ពង្រឹង​វិស័យ​កង​ទាប់​​ ​​អ្នក​ដឹក​នាំ​ត្រូវ​ការ​ជំនួយ​យោធាបរទេស​​ដែល​ជំនួយ​នេះ​មាន​ផល​អាក្រក់លើ​​ប្រជាធិបតេយ្យ​និង​ជា​ជំនួយ​មាន​សំណង​ (សង​ជា​លុយ​ឬ​សង​ជា​លក្ខខណ្ឌ​ដោះ​ដូរ​អ្វី​មួយ​ក្រៅ​ពី​លុយ​) បរទេស​នឹង​ជះ​ឥទ្ធិ​ពល​អាក្រក់​លើ​រដ្ឋាភិបាល​។ ក្នុង​ករណី​មាន​បាតុកម្ម​ណា​មួយ​ យោធា​នោះនឹង​ក្លាយ​ជា​អាវុធ​មក​បាញ់​ប្រជាពលរដ្ឋ​ឯង​ជា​ជាង​សត្រូវ​បរទេស​។ ​បើ​មាន​បរទេស​ឈ្លាន​ពាន​មែន​ គេ​នៅ​តែ​អាច​ប្រើ​វិធី​អហិង្សា​ដដែល​នោះ​ទៅ​ទប់​ទល់​នឹង​សត្រូវ​បរទេស​ដែរ​។ ហេតុ​នេះ​ហើយ​ លោក​ ជីន​ សាប​ (១៩៩០) បាន​ផ្តល់​យោបល់​បង្កើត​គោល​នយោបាយ​ការ​ពារ​ជាតិ​ដោយ​ផ្អែក​លើ​ប្រជាជន​ស៊ីវិល​ ពោល​គឺ​ យក​ប្រជាជន​ធ្វើ​ជា​ខែល​ការ​ពារ​ជាជាង​យក​យោធា​ទៅ​វាយ​ទប់​ទល់​។ ​សូម​កុំ​ភ្លេច​ថា​ គន្ធី​ ប្រើ​វិធីអហិង្សា​មិន​សហការ​បណ្ដេញ​អង្លេស​ដណ្តើម​បាន​ឯករាជ្យ​ឱយ​សោះ​ ឯ​ទីម័រ​ខាង​កើត​ក៏​ដូច​គ្នា​ បាន​ឯករាជ្យ​ពី​ឥណ្ឌូនេស៊ី​តាម​រយៈ​ចលនា​ប្រជាជន​ នៅ​ឆ្នាំ​២០០២​។ ប្រជាជន​​អហិង្សា​មិនត្រឹម​តែ​មិន​អាចយក​​មក​ប្រើ​ក្នុង​គោល​បំណង​ទុច្ចរិត​ឈ្លាន​ពាន​ប្រទេស​ណា​មួយ​នោះ​ទេ គេ​អាច​ប្រើដើម្បី​ការ​ពារ​ប្រទេសជាតិ​​ផង​ដែរ​។​

២. ការ​អនុវត្ត​​ច្បាប់​រដ្ឋ​ធម្មនុញ្ញ​

«របប​ផ្តាច់​ការ​មួយ​អាច​ប្រែ​ទៅ​ជា​របប​ផ្តាច់​ការ​មួយ​ថ្មី​ទៀត​។» លោក​ អារីស្តូត្ល បាន​ព្រមាន​ដូច្នេះ​ តាំងពីជាង​ ២០០០​​ ឆ្នាំ​មុន​ឯ​ណោះ​។ វិធី​ទប់​ស្កាត់​ដែល​មាន​ប្រសិទ្ធភាព​មួយ​គឺ​ការ​តាក់​តែង​ ច្បាប់​រដ្ឋធម្មនុញ្ញ​និង​អនុវត្ត​ឱយបាន​​ខ្ជាប់​ខ្ជួប់​។ គេ​ត្រូវ​ពិនិត្យ​មើល​ច្បាប់​រដ្ឋ​ធម្មនុញ្ញ​ឡើង​វិញ​នូវ​មាត្រា​ណា​គួរ​ទុក​ មាត្រា​គួរ​កែ​ប្រែ​ មាត្រាណា​​គួរ​បន្ថែម​។ គេ​ត្រូវ​ដក​ចេញ​នូវ​មាត្រា​ណា​ដែល​មាន​ តែ​អនុវត្ត​មិន​រួច, មាត្រា​ណា​ដែល​មិន​បំរើ​ប្រជាជន​ បំផ្លាញ​រចនា​សម្ពន្ធប្រជាធិបតេយ្យ​ ដូច​ជា​បោះ​ឆ្នោត​សំរេច​ពី​សមាជិក​សភា​ ៥០បូក​១ កែ​​មក​ពី ​២ភាគ​៣ វិញ​ និង​លុប​បំបាត់​មាត្រា​ទាំង​ឡាយ​ដែល​ជំរុញ​ឱយ​រដ្ឋាភិបាល​មាន​​អំនាច​ប្រមូល​ផ្តុំ​។​ អ្វី​ដែល​គេ​មិនត្រូវ​ភ្លេច​នោះ​គឺ​ការ​ចូល​រួម​ពី​ប្រជាជន​ក្នុង​ការ​អនុម័ត​ច្បាប់​មាត្រា​ណា​មួយ​ មិន​មែន​បណ្តោយឱយ​អ្នក​នយោបាយ​កែ​ប្រែ​ច្បាប់​មក​បំរើ​តែ​បក្ស​ខ្លួន​ឯង​នោះ​ទេ​។​ បើ​បណ្តោយ​ឱយ​អ្នក​នយោបាយ​តែង​ច្បាប់តាម​ចិត្ត​ ច្បាប់​នោះ​នឹង​បំរើ​អ្នក​នយោបាយ​ជា​ជាង​ប្រជាពលរដ្ឋ។​ អ្នក​អង្គុយ​ក្បែរ​ច្បាប់​នឹង​យក​ច្បាប់​មក​ទ្រាំ​អង្គុយ​។ បើ​ច្បាប់​រដ្ឋ​ធម្មនុញ្ញ​ពិតជា​អាច​ការ​ពារ​ការ​យា​យី​ពី​របប​ផ្តាច់​ការ​បាន​មួយ​រយ​ភាគ​រយ​មែន​នោះ​ ក៏​គ្មាន​​របប​ផ្តាច់​ការ​ណា​អាច​កើត​ឡើង​ក្រោយ​មាន​ការ​បោះ​ឆ្នោត ឬ​អាចមាន​បក្ស​ណា​មួយ​​ធ្វើ​រដ្ឋ​ប្រហារដណ្តើម​អំនាច​អ្នក​ឈ្នះ​ឆ្នោត​បាន​​នោះដែរ​​។ លោក​ ជីន​ សាប​ បាន​ព្រមានអំពី​ការ​ទុក​ចិត្តបណ្តែត​បណ្តោយ​​អ្នក​នយោបាយ​ថា​ «ក្រុមមួយ​ចំនួន​នឹង​ធ្វើ​ភ្លេច​អំពី​ការ​កំណត់​ក្នុង​​ច្បាប់​រដ្ឋធម្មនុញ្ញ​ក្នុង​បំណង​កសាង​ខ្លួន​ជា​ជន​ផ្តាច់​ការ​ថ្មី​។ អាស្រ័យ​ហេតុ​នេះ​ តួនាទី​​អចិន្ត្រៃយរបស់​ប្រជាជន​ទាំង​មូល​ គឺ​អនុវត្ត​ការ​រឹង​ទទឹងមិន​សហការ​​ខាង​នយោបាយ​ជំទាស់​នឹង​អនាគត​ជន​ផ្តាច់​ការ​ទាំង​ឡាយ​និង​រក្សា​ការ​ពារ​រចនាសម្ពន្ធ​ សិទ្ធិ​ ទំរង់​បែប​បទ​ប្រជាធិបតេយ្យ​ [ពី​ការ​គំរាម​កំហែង​របស់​​របបផ្តាច់​ការ​និង​អ្នក​នយោបាយ​ណា​មួយ​]។​​» ដូច្នេះ​ គេ​ត្រូវ​ការ​គោល​នយោបាយ​ប្រជាធិបតេយ្យ​ជាក់​លាក់​ទាំង​ឡាយនិង​ជា​ពិសេស​យន្ត​ការ​ការ​ពារ​ផ្តន្ទាទោស​អ្នក​បំពាន​ច្បាប់​ទាំង​នោះ​មិន​ឱយ​ធ្វើ​អ្វី​ផ្តេស​ផ្តាស​បាន​​។ គេ​ត្រូវ​ធានា​ឱយ​បាន​នូវអំនាច​តុលាការ​និង​​អំនាច​យោធា​ឱយ​ដាច់​ឆ្ងាយ​ពី​ឥទ្ធិ​ពល​អ្នក​នយោបាយ ​ឬ​ក្រុម​ណា​មួយ​ដែល​មិន​តំណាង​ប្រជាជន​​, មិន​ឱយ​បង្ក្រាបឬ​សូម្បី​តែ​កាន់​អាវុធដែល​ប៉ះ​ពាល់​ខ្លាំង​ដល់​សុវត្ថិ​ភាព​​​របស់​បាតុករ​អហិង្សា​ ​ពេលកង​កម្លាំង​​ប្រឈម​​នឹង​ការ​តវ៉ា​របស់​ប្រជាជន​ស៊ីវិល​, បង្ឃាំង​រដ្ឋ​ប្រហារ​ ឬ​ជន​ណា​មួយ​ដែល​ប៉ង​យក​កង​យោធា​ជា​កម្ម​សិទ្ធិ, ជា​ពិសេស​បំផុត​ គឺ​បញ្ចូល​ចំពូក​ថ្មី​ដាច់​ដោយ​ឡែកលំអិត​និង​មធ្យ័ត​បំផុតក្នុង​ច្បាប់​រដ្ឋ​ធម្មនុញ្ញ​​ជាតិ​ ​អំពី​សិទ្ធិ​និង​អំនាច​ដាច់​មុខ​របស់​ប្រជាជន​ក្នុង​ការធ្វើ​​បាតុកម្មដោយ​សន្តិ​វិធី​ គ្មាន​នរណា​ម្នាក់​អាច​ពាល់បំពាន​​បាន​។ ទោះ​អាច​មាន​ស្រាប់ក្នុង​ច្បាប់​កំពូល​​ហើយ​ក៏​ដោយ​ ក៏​គេ​ត្រូវ​លំអិត​និង​ចែងដោយ​​ឡែក​ ធ្វើ​ឱយ​អំពើ​អហិង្សា​ក្លាយ​ជា​រចនាសម្ពន្ធ​​ រាល់​អ្នក​បំពាន​អំនាច​ប្រជាជន​ត្រូវ​ផ្តន្ទា​ទោស​ធ្ងន់​បំផុត​។ ​ដើម្បី​ធានា​ពី​​អំនាច​ប្រជាជន​នៅ​ថ្ងៃ​មុខ​ រដ្ឋ​គួររួម​ដៃ​នឹង​​អង្គ​ការ​ពាក់​ពាន់ទាំង​ឡាយ​ ពិសេស​អង្គ​ការ​ដែល​ធ្វើ​ការ​ទាក់​ទង​នឹង​សកម្ម​ភាព​អហិង្សា​ បង្កើតស្ថាប័ន​ឯករាជ្យ​សំរាប់​​បណ្តុះ​បណ្តាល​ប្រជាជន​គ្រប់​ជាន់​ថ្នាក់​​​អំពី​បាតុកម្ម​អហិង្សានិង​ដំណើរ​ការ​នយោបាយ​​ ​និងបញ្ចូល​មេរៀន​ចលនា​ប្រជាជន​ក្នុង​កម្ម​វិធី​សិក្សា​គ្រប់​កំរិត​ ឈប់​បន្ត​លើក​តម្កើង​វប្បធម៌​ហិង្សា​បន្ត​ទៀត​ បែរ​មកជ្រោង​សកម្ម​ភាព​​អហិង្សា​វិញ​ម្តង​។ ​​​គេ​ត្រូវ​ចែង​ច្បាប់​ដូច្នេះ​ ព្រោះ​បាតុកម្ម​អហិង្សា​គឺ​ជា​អាវុធ​ចុង​ក្រោយ​បង្អស់​​របស់​ប្រជាជន​ពេល​ប្រព័ន្ធ​ប្រជាធិបតេយ្យ​គ្មាន​ការ​ឆ្លើយ​តប​ បោះ​ឆ្នោត​រើស​បាន​អ្នក​ដឹក​នាំ​ខុស​ ត្រូវ​បោះ​ឆ្នោតមុន​អាណត្តិ​ ឬ​ប្រព័ន្ធ​ដឹក​នាំ​ត្រូវ​បាន​គំរាម​កំហែង​ដោយអ្នក​នយោបាយ​​ផ្តាច់​ការថ្មី​​ណា​មួយ។  យុទ្ធនាការ​អហិង្សា​របស់​ប្រជាជន​ គឺ​ជា​​តួ​នាទី​អមតៈ​ត​ជំនាន់​របស់​ប្រជាជនស៊ីវិល​​ប្រឆាំង​នឹង​រដ្ឋាភិបាល​ណា​ដែល​មិន​​​បំរើ​ប្រជាជន ពុំ​មែន​សំរាប់​តែ​ករណី​របប​ផ្តាច់​ការ​ទេ​ តែ​គ្រប់​បញ្ហា​ទាំង​អស់​ដែល​ជា​ទំនួល​ខុស​ត្រូវ​របស់​រដ្ឋ​ចំពោះ​ប្រជាជន។​ ប្រជាជននៅ​​មាន​អាវុធ​ដែល​ខ្លាំង​ជាង​សន្លឹក​ឆ្នោត​មួយ​នេះ​ មិន​មែន​ជា​យុទ្ធោបករណ៍​ចម្បាំង​​ដូចអាវុធ​ដែល​​ជន​ផ្តាច់​ការ​ប្រើ​វាយ​ដណ្តើមនិង​​រក្សា​អំនាចនោះ​ទេ​​​​ តែ​គឺ​ជា​អាវុធ​ប្រជាធិបតេយ្យ​តាម​រយៈ​ចលនា​សង្គម មិន​ចំណុះ​ស្ថាប័ន​នយោបាយ​​ បង្អាក់​ទំនោរ​របស់​រដ្ឋាភិបាល​ដែល​ទោរ​រក​ទៅ​អ្នក​មាន​អំនាច​សេដ្ឋកិច្ច​ធំៗ​ទាំង​ឡាយ​​លើ​គោល​នយោបាយ​នា​នា​របស់​ជាតិ​។

ប្រជាធិបតេយ្យ​នៃ​ការ​ចូល​រួម​យុទ្ធនាការ​អហិង្សា​

CNRP Protest

របាំង​ទាំង​បួន​ដែល​តាម​លងកុប​កម្ម​ហិង្សា​ សំរាប់​បាតុកម្ម​អហិង្សាវិញ​ គេ​គ្មាន​ភាព​លំបាក​សោះ​ឡើយ​ក្នុង​ជំនះ​ឧបសគ្គ​ទាំង​នោះ​។ បើ​ពិនិត្យ​អំពី​យុទ្ធនាការ​ធំៗ​ដែល​កែន​បាន​អ្នក​ចូលរួម​ច្រើន​សន្ធឹក​សន្ធាប់​​ចំនួន​២៥​ករណីវិញ ​​គេ​សង្កេត​ថា​ឃើញ​ ២០​ករណីទៅ​ហើយ​​ជា​យុទ្ធនាការ​អហិង្សា ហើយ​មានតែ​ ៥ករណី​ប៉ុណ្ណោះ​ជា​យុទ្ធនាការ​ហិង្សា​។ ការ​ប្រមូល​ផ្តុំ​គ្នា​ធ្វើ​បាតុកម្ម​ដោយ​អហិង្សា​ ដោយ​គ្រាន់​តែ​ដើរ​ដង្ហែ​ អង្គុយ​ឬ​ឈរ​មួយ​កន្លែង​ ស្រែក​តវ៉ា​ មិន​ទៅ​ធ្វើ​ការ​ងារ​ បិត​ផ្លូវ​ ឡោម​ពាត់​ទី​តាំង​ណា​មួយ​ លេង​ល្បែង​កំប្លែងស្ងួត​ឌឺ​របប​ដឹក​នាំ​ គេ​មិន​ចាំ​បាច់​ត្រូវ​ការ​បាតុករ​ដែល​ប្រកបដោយ​​កម្លាំងពលំ​មាំ​មួន​ កាយ​សម្ពន្ធ​ជា​កីឡាករ​ប្រដាល់​អ្វី​ឡើយ​។ នរណា​ក៏​ដោយ​ ទោះ​ស្រី​ប្រុស​ ចាស់​ក្មេង​ ពិការ ​មាន​ឋានៈ​សង្គម​អ្វី​ ក៏​ចេះ​និង​អាច​ជំទាស់​ដោយ​អហិង្សា​ដូច​ៗ​គ្នា​​។ ​គេ​អាច​បដិសេធអំពី​ភាព​លំបាក​ខាង​ទំនាក់​ទំនង​ ​ដោយ​ឈរ​លើ​បញ្ហា​កង្វះ​ពត៌មាន​ តែ​គេ​ក៏​មាន​វិធី​ផ្សព្វ​ផ្សាយ​យ៉ាង​សំបូរ​បែប​ដោយ​សារ​ការ​រីក​ចំរើន​នៃ​បច្ចេកវិទ្យា​ដែរ​។​ ចលនា​​ប្រជាជន​ស៊ីវិលទាម​ទារ​ការ​សម្ងាត់​តិច​បំផុត​ គេ​អាច​ប្រកាស​អំពី​ចលនាដោយសេរី​និង​​​បើក​ចំហ​ ចំណែក​​របប​ដឹក​នាំ​ក៏​នៅ​អាច​មាន​ចន្លោះ​ខ្លះ​ដែរ​ក្នុង​ការរិត​ត្បិតសារ​ពត៌មាន​សម្ងាត់​ឬស្ថាប័ន​​ពត៌មាន​ឯករាជ្យ​ក្រៅ​រដ្ឋាភិបាលមួយ​ចំនួន​តូច​ដែរ។ ចលនា​ប្រព្រឹត្ត​ទៅ​ដូចម្តេច​​ មាន​ដំណើរ​ការ​ដល់ណា​ ​មានចំនួន​អ្នក​ចូល​រួម​ប៉ុន្មាន​ ចាប់​ផ្តើម​នៅ​ពេល​ណា​ មាន​កម្ម​វិធី​អ្វី​ខ្លះ​ ប្រជាជន​ពុំ​សូវ​មាន​ការ​លំបាក​ដើម្បី​ដឹង​ពី​ដំណឹង​ទាំង​នេះ​ឡើយ​ សូម្បី​តែ​ឋិត​ក្នុង​សម័យ​បច្ចេកវិទ្យា​ពត៌មាន​មិន​ទាន់​លូត​លាស់​ខ្លាំង​ក៏​ដោយ​ ដូច​សម័យ​គន្ធី​ជា​ដើម។ គេ​អាច​ធ្វើ​ខិត្តបណ្ណ​ចែក​ចាយ​ខ្លីៗ​ក្នុង​ករណី​រដ្ឋ​បិត​ប្រព័ន្ធ​ទំនាក់​ទំនង​ ពលរដ្ឋ​​អាច​ទៅ​មើល​ដោយ​ផ្ទាល់​ ចូល​រួម​ឬ​មិន​ចង់​រួម​ មាន​សេរី​ភាព​សំរេច​​​។ ត្រង់​រឿង​សីលធម៌​ ចលនា​​អហិង្សា​មិន​បាន​តំរូវ​ឱយ​បាតុករ​បង្ក​របួស​ស្នាម​ឬ​សម្លាប់​នរណា​ម្នាក់​ឡើយ​ ទោះ​បី​គេ​នោះ​ឈរ​ខាង​​​រដ្ឋាភិបាល​ក៏​ដោយ​ ផ្ទុយ​ទៅ​វិញវិន័យ​ចលនា​​បែរ​ជា​ហាម​ប្រាម​ដាច់ហាត​នូវ​អំពើ​ហិង្សា​ទាំង​ឡាយ​ ដែល​ត្រឹម​ត្រូវ​ទាំង​ក្នុង​ក្រឹត្យ​ក្រម​ច្បាប់​ មនុស្ស​ធម៌​ និង​សីលធម៌​សង្គម​។ អំពី​ការ​ប្តេជ្ញា​ចូល​រួម​ចលនា​វិញ​​ បាតុកម្ម​អហិង្សា​ មាន​លក្ខណៈ​បើក​ចំហ​ទ្វារ​ទាំង​ចេញ​ទាំង​ចូល​​ទៅ​គ្រប់​ទិសទី​ គ្រប់បក្ស​សម្ពន្ធ​ ​និង​មាន​ភាព​អនាមិកដោយ​មិន​ចាំ​បាច់​ពាក់​​ក្បាំង​មុខ​។ ​ ​​បាតុករ​ចង់​ចូល​ក៏​ចូល​ ចង់​ចេញ​ក៏​ចេញ​ ​ក្នុង​ពេល​ណា​មួយ​ក៏​បាន​សូម្បី​តែ​ក្នុង​កំលុង​ពេល​ដំណើរ​ការ​ចលនា​។ គេ​មិន​ត្រូវ​ការ​ឱយ​​ស្បថ​បញ្ជាក់​ស្វាមី​ភក្តិ​ ផ្តន្ទា​ទោស​ ធ្វើ​ទារុណ​កម្ម​អ្វី​នោះ​ទេ​ នៅ​ពេល​បាតុករ​ចាក​ចេញ​ពី​ចលនា​ឬ​ឈប់​ចូល​រួម​បន្ត​ទៀត។ ពួក​គេ​នៅ​អាច​បន្ត​រស់​នៅ​តាម​ជីវភាព​ធម្មតា​ ជា​មួយ​ក្រុម​គ្រួសារ​ ញាតិ​សន្តាន​ មិត្រ​ភក្តិ​ដដែល មិន​ចាំ​បាច់​រត់​គេច​ខ្លួន​ ​ទៅ​រក​កន្លែងសម្ងាត់​អ្វី​ទេ​ ទោះ​បី​មាន​ករណី​តាម​ចាប់​ក៏កំរ​និង​ពិបាកធ្វើ​ដែរ​​​ដោយ​សារភាព​អនាមិក​​នៃ​ចំនួន​បាតុករ​ច្រើន​។​ ទាំង​អស់​នេះ​ មាន​ន័យ​ថា​ បាតុកម្ម​អហិង្សា​ពុំ​មែន​ជា​កម្ម​សិទ្ធិ​របស់​នរណា​ម្នាក់​ឡើយ ទោះ​បី​អ្នក​នោះ​ជា​មេ​ដឹក​នាំ​ចលនា​ក៏​ដោយ​​ ខុស​ពី​កុប​កម្ម​ហិង្សា​ដែល​មេ​ចលនា​មាន​សិទ្ធិ​ផ្តាច់​មុខ​បញ្ជាកុប​ករ​​ឱយ​​អនុវត្ត​តាម​ដាច់​ខាត​។ មិន​ដូច​ការ​ចោទ​ប្រកាន់នោះ​ទេ​ដែល​ថា ចលនា​នេះ​ ចលនា​នោះ​កើត​មក​ពី​មេ​របស់​ពួក​គេ​ដឹក​នាំ​ប៉ុណ្ណោះ ដែល​​សម្តី​នេះ​ច្រើន​ចេញ​ពី​មាត់​​​រដ្ឋាភិបាល​។ ពិត​មែនតែ​​មាន​ករណី​ទិញ​ជួល​បាតុករឱយ​មក​ធ្វើ​បាតុកម្ម​ក៏​ដោយ​ ចលនា​ប្រជាជន​ដែល​ប្រឆាំងនឹង​​របប​ផ្តាច់​ការ​មិន​អាច​ទិញ​ដូរ​ដូច​កុប​កម្ម​ហិង្សា​ឡើយ ព្រោះ​ប្រជាជន​អាច​ចាក​ចេញ​ឈប់​គាំទ្រ​គ្រប់​ពេល​ នៅ​ពេល​​មេ​ដឹក​នាំ​ធ្វើ​អ្វីមួយ​​ផ្តេស​ផ្តាស​ មិន​បំរើ​ប្រយោជន៍​ចលនា​។

រយៈពេលដែលបាតុកម្ម​អហិង្សា​ត្រូវ​ការ ​ដើម្បីទទួល​បាន​​​ជោគ​ជ័យ​​

???????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????????

ប្រជាជន​សាក​ល្បង​ប្រើ​វិធី​អហិង្សា​មួយ​សប្តាហ​ ហើយ​នៅ​ពេល​ដែល​មិន​បាន​ផល​ ពួក​គេ​ក៏​ត្រលប់​ទៅ​ជា​ប្រើ​ហិង្សា​ដែល​បាន​បរាជ័យ​ជា​ច្រើន​សតវត្សរ​មក​ហើយ​ —  ធីអូដរ​ រ៉ូសហ្សាក់​​ (Theodore Roszak)

អារីស្តូត្ល ​(Aristotle) បានទស្សន៍​ទាយ​​​ជា​យូរ​មក​ហើយ​​ថា របប​ផ្តាច់​ការនិង​របប​ដឹក​នាំ​ដោយ​មនុស្ស​មួយ​ក្តាប់​តូច​ (Tyranny and Oligrachy) ជា​របប​ដែល​មាន​អាយុ​ខ្លី​ជាង​គេបើ​ធៀប​នឹង​របប​ផ្សេង​ទៀត​​។ ជន​​ផ្តាច់​ការ​តែង​តែក្រាញ​អំនាច​និង​ពូកែ​ខាង​ប្រមូល​អំនាច ដូច្នេះ​គេ​បា្រកដ​ជា​ជឿ​ថា​ ពួក​គេ​អាច​តស៊ូ​នឹង​បាតុកម្ម​អហិង្សា​របស់​ប្រជាជន​បាន​យ៉ាង​យូរ​។ ប៉ុន្តែ​ តាម​ការ​ពិត​ វា​គ្រាន់​តែ​ជា​ប្រកូក​ប្រកាស​បំភ័យ​ប្រជាជនតែ​​ប៉ុណ្ណោះ​ ព្រោះ​បោក​ កុហក ព្រមាន គំរាម​ បង្ក្រាប​ ​​ជា​វិធី​ផ្តាច់​ការ​ប្រើ​ប្រាស់​ដើម្បី​សម្លាប់​​ផ្លូវ​ចិត្តប្រជាជន​​ ហើយ​និង​មាន​ឥទ្ធិពល​ខ្លាំង​ជាងវាយ​ប្រហារ​​ផ្លូវ​កាយ​ទៅ​ទៀត​។ ល្បែង​​ហិង្សា​គឺ​ជាល្បែង​ដែល​ជន​ផ្តាច់​ការ​លេង​កំរ​ចាញ់​ មាន​បទ​ពិសោធ​ច្រើន​ក្នុង​ការ​បញ្ជា​ទាប់​ ដូច្នេះ​បើ​​ប្រើ​វិធី​​ហិង្សា​ គេ​កំរ​អាច​យក​ឈ្នះ​ណាស់​ ទោះ​ឈ្នះ​ក៏​ចំណាយពេល​​វេលា​​យូរ​យារ​ដែរ​។​ ​​​​លោក​ ជីន ​សាប ​បាន​បំបែក​ «ការ​ពិត​ក្លែង​ក្លាយ»​ ដែល​តែង​តែ​ត្រូវ​បាន​គេ​យក​ទៅ​ភ្ជាប់​នឹង​​កុប​កម្ម​ហិង្សា​ថា ​លឿន​រហ័ស ​មាន​ប្រសិទ្ធ​ភាព​ខ្លាំង​ជាង​បាតុកម្ម​អហិង្សា​។ ​នេះ​ជា​​ភស្តុតាងដែល​លោកបាន​​លើក​ឡើង​អំពី​រយៈ​វេលា​ដែល​របប​ដឹក​នាំ​ត្រូវ​បាន​ផ្តួល​រំលំ​ដោយ​ចលនា​អំនាច​ប្រជាជន​៖

ប្រវត្តិសាស្ត្រ​ដែល​ទើប​តែ​កន្លង​ហួស​ថ្មីៗ​បាន​បង្ហាញ​ពី​​ភាព​ងាយ​រង​គ្រោះ​របស់​​របប​ផ្តាច់ការ​ បញ្ចេញ​ឱយ​ដឹងថា​ ​ពួក​គេ​អាច​បែក​ខ្ញែក​ចុះ​ទុ្រត​ទ្រោម​នៅ​ក្នុង​រយៈ​វេលា​ខ្លី​ប៉ុណ្ណោះ​។ គេ​ត្រូវ​ការតែ​​រយៈ​កាល​១០ឆ្នាំ​ប៉ុណ្ណោះ​ គឺឆ្នាំ​១៩៨០ ដល់​១៩៩០​ ដើម្បី​ទាញ​ទំលាក់​របប​កម្មុយនីស្ត​ (របប​​សមូហភាព​និយម) នៅ​ប្រទេស​ប៉ូឡូញ​, នៅ​អាល្លឺម៉ង់​ខាងកើត​និង​​ឆេកូស្លូវ៉ាគីវិញ​​ វា​កើត​​​នៅ​ពេល​ប៉ុន្មាន​​សប្តាហ​ប៉ុណ្ណោះ​ ក្នុង​ឆ្នាំ​១៩៨៩។ នៅ​ប្រទេស​អេល​សាល់​វ៉ាដូរ (El Salvador) និង​នៅប្រទេស​​ហ្គតាម៉ាឡា (Guatamala) ក្នុង​ឆ្នាំ​១៩៤៤ ការ​តស៊ូ​ប្រឆាំង​នឹង​ជន​ផ្តាច់ការ​យោធា​​និយម​ដ៏​កម្រោល​ ត្រូវ​ការ​តែ​រយៈ​ពេល​ប្រហែល​ពីរ​សប្តាហទេ​ នៅ​ក្នុង​ប្រទេស​នីមួយៗ​។ របប​​យោធា ហ្សា (Shah) ​​ដ៏​មាន​​អំនាចនៅ​អ៊ីរាក់​ត្រូវ​បាន​ផ្ដួល​រំលំ​នៅ​ក្នុង​តែ​ប៉ុន្មាន​ខែ​ប៉ុណ្ណោះ។ របប​ផ្តាច់​ការ​របស់លោក​ប្រធានាធិបតី​​ ហ្វេឌីណេន្ឌ ម៉ារកូស​ នៅ​ប្រទេស​ហ្វី​​​លីពីន បាន​បរាជ័យ​នៅ​មុន​ចលនា​អំនាច​ប្រជាជន​ នៅ​ក្នុង​រយៈ​ពេល​ប៉ុន្មាន​​សប្តាហប៉ុណ្ណោះ​ ហើយទន្ទឹម​នឹង​ពេលនោះ​រដ្ឋាភិបាល​​សហរដ្ឋ​អាមេរិកក៏​បោះ​បង់​ចោល​ប្រធានាធិបតី​ ម៉ារកូស​ ភ្លាមៗ​ដែរ នៅ​ពេលដែល​អាមេរិកមើល​​ឃើញ​​កម្លាំង​ខាង​​ភាគី​ប្រជាជនច្បាស់​ក្រលែត​​​​។ ការ​ប៉ុន​ប៉ង​ធ្វើ​រដ្ឋ​ប្រហារដ៏​​ម៉ឺង​ម៉ាត់​​ (Hard-line Coup) ​​នៅ​សហ​ភាព​សូវៀត​នៅ​ក្នុង​ខែ​សីហា​ ឆ្នាំ​១៩៩១ ត្រូវ​បាន​រារាំង​ដោយការ​រឹងទទឹង​​ខាង​ផ្នែក​​នយោបាយ​របស់​​ប្រជាជន​ (Political Defiance)។​ តាំង​ពី​ពេល​ក្រោយនោះ​​មក​ ប្រជាជាតិ​ដែលមាន​ពលរដ្ឋ​ (​Constituent) ​​ធ្លាប់​តែត្រូវ​គេ​​ត្រួ​ត​ត្រា​មក​ជា​យូរ​មក​ហើយ​នោះ​ ក៏​ទទួល​បាន​ឯករាជ្យ​សា​ជា​ថ្មីនៅ​ក្នុង​តែ​រយៈ​ពេលគិត​​ជា​ថ្ងៃ សប្តាហ​ ខែ​ ប៉ុណ្ណោះ​។ (សាប, ២០១០, ទំ. ១៥)

ភស្តុតាង​ដែល​លោក​ ជីន សាប​ លើក​ឡើង​អាច​ឱយ​យើង​ជឿ​បាន​ហើយ​ពី​ភាព​លឿន​រហ័ស​នៃ​បាតុកម្ម​អហិង្សា​ ប៉ុន្តែការ​សិក្សា​ពិសោធ​របស់​គាត់​មិនទាន់ទូលាយ​​​គ្រប់​គ្រាន់ ដើម្បី​ឱប​ក្រសោបបាននូវ​​បាតកម្ម​​អហិង្សា​ទាំង​អស់ដែល​បាន​កើត​ឡើង​​នៅ​​ឡើយ​។ នេះ​ហើយ​ជា​កិច្ច​ការ​ស្រាវ​ជ្រាវ​ដែល​លោក​ស្រី​ ឆេណូវេថ និង​លោក​ស្រី​ ស្ទីហឹន ​សំរេច​បាន។ តាម​រយៈ​ទិន្នន័យ​របស់​លោក​ស្រី​ទាំង​ពីរ​​ ក្នុង​ចំណោម​បាតុកម្ម​អហិង្សា​​សរុប ១០៦​ មាន​ចំនួន​ដល់​ទៅ ​៥៦ ឯណោះ​ជោគ​ជ័យ​ ហើយ​ពិសេស​បំផុត​គឺ​ក្នុងយុទ្ធនាការជោគ​ជ័យ​ ​៥៦ករណី​​នោះ ​មាន​២៦ទៅ​ហើយ​ ​ ចំណាយ​ពេលមិន​ដល់​​មួយ​ឆ្នាំឡើយ។​ សូម្បី​តែ​ក្នុង​ករណី​ ​ជោគ​ជ័យ​តែ​ពាក់​កណ្តាលនៃ​យុទ្ធនាការ​​ចំនួន ​២៦ករណី​ ក៏​នៅ​តែ​រក្សាកំរិត​​មធ្យម​ដដែល​គឺ​ ២៣នៃ​បាតុកម្ម​នោះ​ទទួល​បាន​ជ័យ​ជំនះពាក់​កណ្តាល​នោះ​​ក្រោម​រយៈ​ពេល​មួយ​ឆ្នាំ​។ ចលនា​​អហិង្សា​ដែលចំណាយ​ពេល​យូរ​ជាងគេ​​គឺចលនា​ទាម​ទារ​ឯករាជ្យ​ពី​អាណានិគម​អង្លេស​នៅ​ឥណ្ឌា​ដឹក​នាំ​ដោយ​ គន្ធី​ ដែល​មាន​រយៈ​ពេល​រហូត​ដល់​ ២៦ឆ្នាំ (១៩១៩-១៩៤៥)​។ នៅ​ម៉ិកស៊ីកូ​វិញ​ បដិវត្តន៍​ទឹក​ក្រូចទម្លាក់​រដ្ឋាភិបាល​ពុក​រលួយ​​ មាន​រយៈ​វេលា​​​ ១៣ឆ្នាំ​ ឯការ​តវ៉ា​ជំទាស់ទាម​ទារ​ឯក​រាជ្យ​​ពី​ប្រជាជន​ទី​ម័រ​​​នៅប្រទេស​​ទី​ម័រ​ខាង​កើត​​ប្រឆាំងនឹង​​ប្រទេស​ឥណ្ឌូនេស៊ី​ ចំណាយ​រយៈ​ពេល​១១ឆ្នាំ​។

ទិន្នន័យ​​របស់​លោក​ស្រី​ ឆេណូវេថ​ ជា​ភស្តុតាង​ដ៏​មាំ​ទាំ បូក​ផ្សំ​នឹង​សេចក្តី​ពន្យល់​ប្រកប​ដោយ​ភាព​សម​​ហេតុផលនៃ​សកម្ម​ភាព​អហិង្សា​​ទាំង​ប៉ុន្មាន​របស់​លោក​ ជីន សាប​​​ ស​ឱយ​​ឃើញ​ថា ជោគ​ជ័យនៃ​បាតុកម្ម​អហិង្សា​​ទាំ​ងអស់​នេះ​ មិន​មែន​ជា​ការ​ចៃដន់រង់​ចាំ​វាសនា​ឬ​ការ​ដួល​រំលំ​ដោយ​ឯក​ឯង​របស់​របប​ផ្តាច់​ការ​​នោះ​ឡើយ​ តែ​ជា​ការ​​ចូល​រួមសកម្មប្រើ​​​កម្លាំង​អហិង្សា​ពី​ប្រជាជន​ស៊ីវិល​ រំដោះ​បណ្តាច់​ខ្លួន​ឯង​ពី​ច្រវាក់​ហិង្សានៃ​របប​នោះ​ នៅ​ក្នុង​ថេរ​​វេលា​យ៉ាង​ខ្លី​ ដរាប​ណា​ប្រជាជន​អាច​ក្រាញ​អត់​ធ្មត់​បាន​ក្នុង​រយៈ​ពេល​ខ្លី​នោះ​។ ល្បែង​នេះ​ នរណា​ទ្រាំ​បាន​យូរ​ជាង ​អ្នក​នោះ​គឺ​ជា​អ្នក​ឈ្នះ​។ ការ​ដែល​បាតុកម្ម​អហិង្សា​គឺ​ជា​វិធី​ខ្លី​ជាង​កុប​កម្ម​ហិង្សា​ ប៉ុន្តែ​គេ​បែរ​ជា​គ្មានភាព​​អត់​ធ្មត់​ក្នុង​កំលុង​ពេល​ដ៏​ខ្លី​នោះ​ បែរ​ទៅ​ប្រើ​វិធី​ហិង្សា​វិញនោះ​​ គឺ​ជាការ​​ជឿ​ជាក់​លើ​ប្រសិទ្ធ​ភាព​និង​ល្បឿន​នៃ​អំពើ​ហិង្សា​ហួស​ហេតុ​និង​ដោយ​គ្មាន​ភស្តុតាងបញ្ជាក់​​នោះ​ឡើយ​៕

អាន​បន្ថែម​៖

៙ជីន សាប (Gene Sharp). ២០១០. «ពី​​របប​ផ្តាច់​ការ​ទៅ​ប្រជាធិបតេយ្យ​​: គម្រោង​គោលការណ៍​​សំរាប់​ការ​ទាម​ទារ​សេរីភាព» (From Dictatorship to Democracy: A Conceptual Framework for Liberation). បោះ​ពុម្ព​លើក​ទី​៤. សហរដ្ឋ​អាមេរិច:​ វិទ្យាស្ថាន​អាល់​បឺត​ អាញស្តាញ (The United State of America: The Albert Einstein Institute)។

៙អេរិខា ឆេណូវេថ​​ (Erica Chenoweth) និង​​ ម៉ារៀ ស្ទីហ្វឹន​ (Maria J. Stephan). ២០១១. «​ហេតុ​ដែល​បាតុកម្ម​តវ៉ា​របស់​ប្រជាជន​ស៊ីវិល​ដើរ​: ភាព​សម​ហេតុ​ផល​ផ្នែក​យុទ្ធ​សាស្ត្រ​នៃ​ទំនាស់​ដោយ​អហិង្សា​​» (Why Civil Resistance Work: The Stratigic Logic of Nonviolent Conflict). ញ៉ូវយ៉ក​: រោងពុម្ព​​សាកល​វិទ្យាល័យ​កូលុំបៀ (New York: Columbia University Press)​។